مدرنیته به قیمت خون

دوران حکومت رضاشاه پهلوی یکی از تاریک‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران را رقم زد، دوره‌ای که مدرنیزه‌سازی ظاهری با هزینه‌های سنگین انسانی، فرهنگی و سرزمینی همراه بود. در این دوران بخش‌هایی از خاک ایران به همسایگان واگذار شد؛ رشته‌کوه‌های آرارات به ترکیه رسید، دهکده فیروزه در خراسان شمالی به روسیه سپرده شد و اراضی امروزه ترکمنستان جزو خاک ایران جدا شد. امضای قرارداد ننگین سعدآباد با عراق، ترکیه و افغانستان نیز باعث شد بخش‌های مهمی از کشور از دست برود و اروند رود به عراق واگذار شود؛ اقدامی که سال‌ها بعد در جنگ تحمیلی پیامدهای فاجعه‌باری داشت. علاوه بر این، مناطق «بولاغ‌باشی»، «جوزر» و «قوری‌گل» به ترکیه سپرده شد و روستاهای «سیرو» و «سرتیک» و مراتع متعلق به کردهای جیکانلو نیز از ایران جدا شدند. دشت ناامید در سیستان به مساحت ۳ هزار کیلومتر در سال ۱۳۱۷ نیز از دست رفت و بخشی از هویت ملی ایران تضعیف شد.

رضاشاه؛ پرونده‌ای سراسر تاریک

سرکوب داخلی در این دوره بی‌سابقه بود. بیش از ۲۴ هزار نفر از مردم ایران کشته و تبعید شدند و زمین‌های بیش از ۲۱۶۷ روستا به نام رضاشاه صادر شد. کسانی که از واگذاری زمین‌های خود سر باز زدند، با مرگ مواجه شدند؛ حتی با روش‌های وحشیانه‌ای مانند «آمپول هوا». ممنوعیت عزاداری امام حسین (ع)، شهادت روحانیون شاخص همچون شهید مدرس، قتل و تبعید شاعران و روشنفکرانی مانند فرخی یزدی، میرزاده عشقی و واعظ قزوینی و تبعید نقاش برجسته کمال‌الملک نشان از سیاست‌های سرکوبگرانه و ضد فرهنگی داشت. حادثه مسجد گوهرشاد یکی دیگر از نقاط تاریک این دوران بود که بیش از ۱۵۰۰ نفر کشته و مجروح شدند و بر عمق خفقان حکومتی افزود.رضاشاه حتی در حوزه نظامی نیز ناکام بود؛ ارتشی که او تاسیس کرد، توان مقاومت در برابر اشغالگران را نداشت و این ناکامی باعث شد خود رضاشاه با خفت و خواری به تبعید برود. عشایر ایران نیز مورد قلع و قمع قرار گرفتند و بسیاری از آنان تبعید شدند. در حوزه فرهنگی، رضاشاه با اعطای اجازه به باستان‌شناسان آمریکایی برای کاوش در تخت جمشید آثار ملی و باستانی ایران را تاراج کرد و بخشی از هویت تاریخی کشور به یغما رفت.

مدرنیته به قیمت خون

پرونده رضاشاه، ترکیبی از سیاست‌های سرزمینی اشتباه، خشونت داخلی، نقض حقوق بشر و تاراج فرهنگی است. او با شعار مدرنیزه‌سازی، بخش بزرگی از خاک و هویت ایران را از دست داد و جامعه ایرانی را با فجایع انسانی، فرهنگی و مذهبی مواجه کرد. تاریخ ایران نشان می‌دهد که توسعه و قدرت بدون رعایت عدالت، حقوق بشر و احترام به فرهنگ ملی می‌تواند به قیمت نابودی هویت ملی و اجتماعی تمام شود. دوران رضاشاه یادآور این حقیقت است که مدرنیزه‌سازی باید با رعایت حقوق مردم و حفظ سرزمین و فرهنگ همراه باشد و هر گونه غفلت در این مسیر، خاطره‌ای تلخ و پرهزینه در تاریخ بر جای می‌گذارد. پرونده‌ای سراسر تاریک، که نه تنها یادآور فاجعه‌های گذشته، بلکه درس عبرتی برای آینده ایران است.