اینفوگرافیک | سونگون؛ برگ برنده ایران در عصر طلایی مس

بازار تبریز آنلاین -موسی‌ کاظم‌زاده :  در شمال‌غرب ایران، در ارتفاعات قره‌داغ و در شهرستان ورزقان، ثروتی نهفته است که اهمیت آن از مرزهای یک معدن فراتر رفته است. مس سونگون امروز فقط یکی از بزرگ‌ترین ذخایر مس کشور نیست؛ نقطه تلاقی جغرافیا، زمین‌شناسی، صنعت، فناوری، اشتغال، صادرات و توسعه منطقه‌ای است؛ ظرفیتی که اگر درست دیده و مدیریت شود، می‌تواند به یکی از پیشران‌های اقتصاد شمال‌غرب و صنعت مس ایران تبدیل شود.

سونگون در منطقه‌ای کوهستانی با ارتفاع متوسط حدود دو هزار متر از سطح دریا و حداکثر ارتفاع حدود ۲۷۰۰ متر قرار گرفته و از مسیرهای ارتباطی آذربایجان شرقی به تبریز و مناطق مرزی شمال‌غرب قابل دسترسی است. این موقعیت جغرافیایی در همسایگی بازارهای ترکیه، قفقاز و مسیرهای منتهی به اروپا، برای سونگون تنها یک ویژگی روی نقشه نیست؛ یک مزیت بالقوه اقتصادی و صادراتی است که می‌تواند در صورت توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و تکمیل زنجیره تولید، اهمیت آن را دوچندان کند.

اما داستان سونگون به امروز محدود نمی‌شود. سابقه معدنکاری در این منطقه به حدود دو قرن پیش و دوره قاجار بازمی‌گردد. آثار استخراج زیرزمینی در محدوده‌های پرعیار، نشان می‌دهد که ارزش این سرزمین سال‌ها پیش از آنکه زبان فناوری و اکتشافات مدرن وارد معادلات معدن شود، شناخته شده بود. از دهه ۱۳۲۰ نیز عملیات اکتشافی با روش‌های نوین آغاز شد و در دهه‌های بعد، مطالعات زمین‌شناسی، ژئوشیمیایی، ژئوفیزیکی و حفاری، تصویر دقیق‌تری از عظمت کانسار سونگون ارائه کرد.

سونگون در زون آتشفشانی ارومیه ـ دختر و در کمربند متالوژنی آلپ ـ هیمالیا قرار گرفته است؛ همان کمربندی که بخش مهمی از ذخایر مس جهان را در خود جای داده است. همین موقعیت زمین‌شناسی، در کنار اکتشافات جدید، ظرفیت سونگون را از یک ذخیره معدنی معمولی جدا می‌کند. بر اساس داده‌های ارائه‌شده درباره توسعه اکتشافات، ذخایر جدید قابل توجهی به این مجتمع افزوده شده و چشم‌انداز تولید و عمر اقتصادی معدن نیز با توسعه اکتشافات و فناوری، قابلیت تغییر و ارتقا دارد.

با این حال، ارزش واقعی سونگون را نباید فقط با تعداد تن‌های سنگ و درصد عیار مس سنجید. پرسش اصلی این است که این ثروت زیرزمینی تا چه اندازه می‌تواند به ارزش افزوده، فناوری، اشتغال پایدار و قدرت صادراتی تبدیل شود. آینده سونگون دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود؛ جایی که «استخراج» باید جای خود را به «زنجیره ارزش» بدهد.

فاز سوم تغلیظ سونگون در همین مسیر تعریف شده است؛ پروژه‌ای با ظرفیت فرآوری ۲۱ میلیون تن ماده معدنی در سال که پس از بهره‌برداری، حدود ۴۵۰ هزار تن به ظرفیت تولید کنسانتره مس مجتمع اضافه خواهد کرد. گزارش‌های اخیر نیز از پیشرفت این پروژه و ورود و نصب تجهیزات اصلی آن حکایت دارد.

اما نقطه مهم‌تر، حرکت از کنسانتره به تولید کاتد است. مجموعه پروژه‌های مرتبط با کارخانه‌های کاتد، شامل ذوب، پالایش، اسید سولفوریک، اکسیژن و فلوتاسیون سرباره، می‌تواند سونگون را یک گام اساسی به سمت تکمیل زنجیره ارزش مس نزدیک کند. به بیان ساده‌تر، هدف این است که بخشی بزرگ‌تر از ارزش اقتصادی مس، به جای خروج در قالب ماده اولیه یا کنسانتره، در داخل کشور ایجاد شود.

این تحول برای ورزقان و آذربایجان شرقی نیز معنایی فراتر از افزایش ظرفیت تولید دارد. هرچه زنجیره تولید کامل‌تر شود، نیاز به نیروی انسانی متخصص، شرکت‌های دانش‌بنیان، پیمانکاران صنعتی، خدمات فنی و مهندسی، حمل‌ونقل، زیرساخت، آموزش و فناوری نیز افزایش می‌یابد. بنابراین سونگون می‌تواند به تدریج از یک «مجتمع معدنی» به یک «اکوسیستم صنعتی» تبدیل شود؛ اکوسیستمی که اثرات اقتصادی آن در شعاعی بسیار فراتر از محدوده معدن احساس خواهد شد.

در کنار این ظرفیت صنعتی، نباید طبیعت کم‌نظیر ورزقان و قره‌داغ را از معادله توسعه حذف کرد. آبشار گل‌آخور، چیچکلی، دره سونگون، ییلاقات پیرسقا، مشکعنبر و خاروانا، روستاهای کرینگان و آستمال و ده‌ها چشم‌انداز طبیعی دیگر، نشان می‌دهد که ورزقان تنها یک منطقه معدنی نیست. این شهرستان می‌تواند همزمان از ظرفیت معدن، صنعت، گردشگری طبیعی و اقتصاد محلی بهره ببرد؛ البته توسعه صنعتی زمانی پایدار خواهد بود که حفاظت از منابع طبیعی و محیط‌زیست را به عنوان یک اصل غیرقابل مذاکره در نظر بگیرد.

سونگون امروز در یک نقطه تعیین‌کننده ایستاده است. یک سو، کوهی از ذخایر معدنی قرار دارد و سوی دیگر، بازاری جهانی که به دلیل توسعه انرژی‌های پاک، خودروهای برقی، شبکه‌های برق و صنایع دیجیتال، بیش از گذشته به مس نیاز دارد. ایران نیز با قرار گرفتن در کمربند جهانی مس، از مزیتی برخوردار است که در صورت سرمایه‌گذاری، فناوری و تکمیل زنجیره ارزش می‌تواند به فرصت اقتصادی بزرگی تبدیل شود.

از این منظر، سونگون فقط یک معدن در ورزقان نیست؛ بخشی از آینده صنعتی ایران است. مسئله اصلی دیگر کشف ظرفیت‌های سونگون نیست؛ مسئله این است که چگونه این ظرفیت‌ها به ثروت پایدار، فناوری بومی، اشتغال تخصصی، صادرات و توسعه متوازن منطقه‌ای تبدیل شوند.

اگر قرار است سونگون واقعاً نقش خود را در اقتصاد ایران ایفا کند، باید نگاه به آن نیز بزرگ‌تر از محدوده معدن باشد؛ نگاهی که از دل قره‌داغ آغاز شود، از کارخانه و فناوری عبور کند و در نهایت به بازارهای منطقه‌ای و جهانی برسد.

سونگون نباید فقط در قامت یک معدن بزرگ باقی بماند؛ این گنج عظیم می‌تواند با عبور از خام‌فروشی، تکمیل زنجیره ارزش و خلق ثروت و فناوری، به یکی از پیشران‌های اصلی توسعه صنعتی، اقتصادی و صادراتی شمال‌غرب کشور تبدیل شود.