دانشگاه تبریز؛ خاستگاه اندیشه‌ورزی و تداوم‌گر راه دانشجویان ۱۶ آذر

بازار تبریز آنلاین - موسی‌ کاظم‌زاده :  دانشگاه در تاریخ معاصر ایران تنها محل آموزش و پژوهش نبوده است، بلکه کانونی برای تکوین اندیشه، شکل‌گیری آگاهی و بروز مسئولیت اجتماعی نسل جوان به شمار آمده است. روز دانشجو در تقویم کشور، یادآور نقش تاریخی دانشگاه و دانشجویان در دفاع از استقلال، آزادی و عدالت است. این روز در پی حادثه شانزدهم آذر سال ۱۳۳۲ در دانشگاه تهران شکل گرفت؛ روزی که سه دانشجو در اعتراض به فضای سیاسی و دخالت‌های خارجی به شهادت رسیدند و نام آنان به عنوان نماد آگاهی و مقاومت در تاریخ ماندگار شد. با این حال، ۱۶ آذر تنها آغازگر حرکتی بود که به مرور در دانشگاه‌های سراسر کشور گسترش یافت و هر یک از مراکز آموزش عالی سهمی در تداوم این مسیر یافتند. در میان آن‌ها، دانشگاه تبریز جایگاهی ویژه دارد؛ دانشگاهی که پس از دانشگاه تهران، یکی از قدیمی‌ترین و اثرگذارترین دانشگاه‌های ایران است و نه فقط به‌عنوان یک مرکز علمی، بلکه به‌عنوان یکی از محورهای اصلی جنبش دانشجویی در کشور شناخته می‌شود.

از ۱۶ آذر تا امروز؛ سهم دانشگاه تبریز در پرورش نسل آگاه و مسئول

دانشگاه تبریز که در سال ۱۳۲۶ تأسیس شد، از همان سال‌های نخست فعالیت، محل رشد جریان‌های فکری و فرهنگی گوناگون بود و در ادامه، به یکی از کانون‌های مهم اعتراضات و حرکت‌های دانشجویی علیه بی‌عدالتی و استبداد تبدیل شد. این دانشگاه علاوه بر همراهی با حرکت‌های ملی و دانشجویی کشور، مناسبت‌ها و رویدادهای خاص خود را تجربه کرده است؛ رویدادهایی که هویت سیاسی و اجتماعی آن را شکل داده و موجب شده است دانشگاه تبریز در تاریخ جنبش دانشجویی ایران جایگاه متمایزی داشته باشد. اما نقطه اوج نقش‌آفرینی دانشگاه تبریز در مبارزه با رژیم پهلوی در روز ۱۸ اردیبهشت سال ۱۳۵۷ رقم خورد؛ روزی که به عنوان یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین حرکت‌های دانشجویی پیش از انقلاب شناخته می‌شود.

در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۷، دانشجویان و گروهی از اساتید دانشگاه تبریز در اعتراض به سیاست‌های حکومت و در دفاع از حقوق مردم و آزادی‌های اساسی تجمع کردند. این حرکت که رنگ و بوی آشکار سیاسی داشت، با دخالت نیروهای امنیتی و شهربانی وقت به خشونت کشیده شد و در جریان آن، سه تن از دانشجویان دانشگاه تبریز به شهادت رسیدند. این حادثه که به سرعت در میان دانشگاهیان سراسر کشور بازتاب پیدا کرد، به عنوان یکی از نقطه‌های حساس و تعیین‌کننده در روند مبارزات مردمی پیش از انقلاب شناخته شد. هم‌زمانی این حرکت با اوج‌گیری اعتراضات عمومی در سال ۱۳۵۷ و قرار گرفتن دانشگاه تبریز در خط مقدم مبارزه، سبب شد ۱۸ اردیبهشت به عنوان روزی تاریخی در حافظه دانشگاه و مردم آذربایجان ثبت شود. این روز نه فقط نشان‌دهنده پیوند عمیق دانشگاه با حرکت دانشجویی ملی است، بلکه بیانگر هویت مستقل و اثرگذار دانشگاه تبریز در مسیر مبارزه برای آزادی و عدالت نیز به شمار می‌آید.

دانشگاه تبریز؛ روایت آگاهی، مقاومت و تداوم جنبش دانشجویی پس از ۱۶ آذر

اهمیت دانشگاه تبریز در تاریخ سیاسی و اجتماعی کشور صرفاً محدود به دوره پیش از انقلاب نیست. این دانشگاه در دوران دفاع مقدس نیز یکی از فعال‌ترین و فداکارترین مراکز آموزش عالی بوده و به دلیل تقدیم شمار زیادی از شهدا، جانبازان و ایثارگران، لقب «مشهدالشهدا» را در میان دانشگاه‌های کشور به خود اختصاص داده است. بر اساس اسناد موجود، دانشگاه تبریز ۱۶۰ شهید دانشجو، کارمند و عضو هیئت علمی را در راه دفاع از کشور تقدیم کرده است؛ آماری که در نوع خود کم‌نظیر است و نشان می‌دهد چگونه روحیه مقاومت، مسئولیت‌پذیری و فداکاری در میان دانشجویان و دانشگاهیان تبریز ریشه‌دار بوده و استمرار داشته است.

در این میان، یاد و نام شهیده مظلوم مهسا احمری، دانشجوی دکتری دانشکده علوم تربیتی دانشگاه تبریز نیز بخشی از این میراث مقاومت و ایثار است؛ دانشجویی که بنا بر گزارش‌ها در جریان جنگ تحمیلی ۱۲روزه و در حمله رژیم غاصب صهیونیستی به شهادت رسید و نام او همچون دیگر شهیدان دانشگاه تبریز، در حافظه دانشگاه ماندگار شده است. شهادت او نشان می‌دهد که دامنه تهدیدها علیه نسل دانشجو تنها محدود به مرزهای جغرافیایی کشور نبوده و دانشگاه تبریز حتی در مقاطع معاصر نیز همچنان قربانیانی در راه عدالت و کرامت انسانی تقدیم کرده است.

۱۶ آذر در دانشگاه تبریز؛ بازخوانی نقش دانشجویان در بیداری اجتماعی

یکی از تلخ‌ترین و در عین حال ماندگارترین حوادث مرتبط با دانشگاه تبریز در سال‌های جنگ تحمیلی، بمباران دانشکده فنی این دانشگاه در تاریخ ۲۷ دی ۱۳۶۵ است. در این روز، هواپیماهای جنگی رژیم بعث عراق ساختمان دانشکده فنی را هدف قرار دادند که در نتیجه آن ۲۲ نفر از دانشجویان و کارکنان جان خود را از دست دادند و ده‌ها نفر دیگر مجروح شدند. این حادثه که یکی از نمونه‌های آشکار هدف قرار گرفتن مراکز علمی و آموزشی کشور در دوران جنگ است، تأثیری عمیق بر حافظه جمعی دانشگاه گذاشت و دانشگاه تبریز را بیش از پیش به عنوان نماد ایثار و مقاومت در میان دانشگاه‌های ایران معرفی کرد.

یاد این شهدا، همراه با یاد شهدای ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۷ و دیگر جان‌باختگان دانشگاه، امروز بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی دانشگاه تبریز را تشکیل می‌دهد.

با مرور این رویدادها می‌توان دریافت که دانشگاه تبریز نه تنها در عرصه علم و آموزش، بلکه در عرصه‌های اجتماعی و تاریخی نیز نقشی برجسته ایفا کرده است. این دانشگاه پس از دانشگاه تهران، یکی از مهم‌ترین کانون‌های شکل‌گیری و تداوم حرکت‌های دانشجویی بوده و همواره در بزنگاه‌های حساس تاریخی، صدای عدالت‌خواهی، آزادی‌طلبی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را نمایندگی کرده است.

امتداد طبیعی ۱۶ آذر در دانشگاه تبریز، در حوادث متعددی از جمله ۱۸ اردیبهشت ۵۷ و در سال‌های دفاع مقدس دیده می‌شود. بدین ترتیب، روز دانشجو برای دانشگاه تبریز صرفاً یک یادبود نیست؛ بلکه یادآور مسیر طولانی و پرهزینه‌ای است که این دانشگاه و دانشجویان آن برای حفظ حرمت دانش، حقیقت و آزادی طی کرده‌اند.

۱۶ آذر، دانشگاه تبریز و میراث عدالت‌خواهی نسل دانشجو

امروز نیز دانشگاه تبریز همچنان نقش مهمی در ارتقای آگاهی اجتماعی، توسعه علمی و تقویت گفتمان مسئولیت‌پذیری ایفا می‌کند. یادآوری تاریخ دانشگاه و احترام به مقام شهیدان آن، نه تنها ادای دِین به گذشته است، بلکه چراغی برای آینده نیز به شمار می‌آید. بازخوانی روزهایی چون ۱۶ آذر و ۱۸ اردیبهشت، فرصتی است برای درک بهتر جایگاه دانشگاه در شکل‌دهی به جامعه‌ای آگاه، متعهد و آرمان‌خواه. دانشگاهی که چنین گذشته‌ای دارد، امروز نیز می‌تواند و باید در مسیر توسعه علمی، اخلاق حرفه‌ای و ایفای نقش اجتماعی پیشگام باشد. نسل کنونی دانشجویان وارث تاریخ پرافتخار دانشگاه تبریز است؛ تاریخی که نشان می‌دهد دانش و آگاهی، در کنار شجاعت و تعهد، همواره قادر بوده‌اند جریان‌ساز و تحول‌آفرین باشند.

در نهایت، بزرگداشت روز دانشجو و یادآوری نقش دانشگاه تبریز در جنبش دانشجویی، تجدید میثاق با ارزش‌هایی است که دانشگاه را از یک نهاد آموزشی صرف به نهادی اجتماعی، الهام‌بخش و اثرگذار تبدیل می‌کند. احترام به شهیدان ۱۸ اردیبهشت، شهدای دفاع مقدس، جان‌باختگان بمباران دانشگاه، و یاد شهیده مهسا احمری پاسداشت شرافت و انسانیتی است که در مهم‌ترین لحظات تاریخ این سرزمین از دانشگاه تبریز برخاسته است. این تاریخ، امروز نیز مسئولیتی بر عهده دانشگاه و دانشجویان آن می‌گذارد؛ مسئولیت تلاش برای حقیقت، عدالت، پیشرفت و پاسداشت منزلت انسان و جامعه را بر عهده دارند.