ایران پهلوی و بیکاری پنهان؛ آنچه اسناد آمریکایی می‌گویند

بازار تبریز آنلاین - موسی‌ کاظم‌زاده :  در دوره پهلوی، اصلاحات ارضی و نوسازی اقتصادی باعث شد روستاییان به شهرها هجوم بیاورند و حاشیه‌نشینی و بیکاری افزایش یابد. نخبگان تحصیل‌کرده فرصت شغل مناسب نیافتند و بسیاری مجبور به کارهای پایین‌تر از تخصص خود شدند، در حالی که شکاف فقیر و غنی همچنان گسترده باقی ماند.

در دوره پهلوی، مسئله بیکاری در ایران به‌طور روزافزون افزایش پیدا کرد و اسناد آمریکایی آن را به‌خوبی نشان می‌دهند. یکی از دلایل اصلی این وضعیت، اصلاحات ارضی بود که با هدف دادن زمین به روستاییان انجام شد. این طرح قرار بود روستاییان را از حالت رعیت خارج کند و با مالک شدن زمین، نیاز کشور به کار آن‌ها در کشاورزی، به ویژه تولید گندم، کاهش یابد. اما در عمل نتیجه چیز دیگری بود: بسیاری از کسانی که زمین به آن‌ها رسید، وسایل و امکانات لازم برای کشاورزی نداشتند و به همین دلیل مجبور شدند به شهرها مهاجرت کنند. این مهاجرت باعث رشد حاشیه شهرها و افزایش بیکاری شد.

اما این تنها کشاورزان نبودند که بیکار می‌شدند. برنامه‌های نوسازی شاه، بخش بزرگی از طبقه متوسط جامعه را تحت تأثیر قرار داد و بسیاری از نخبگان را به بیکاری یا اشتغال در مشاغل پایین‌تر از سطح تحصیلاتشان سوق داد. دولت آمریکا و برخی کشورهای غربی، به‌ویژه فرانسه، ده‌ها هزار ایرانی را برای تحصیل به دانشگاه‌های خود فرستادند تا روش‌های علمی، نظامی و بازرگانی مدرن را بیاموزند. این افراد پس از بازگشت به ایران انتظار داشتند در مشاغلی متناسب با دانش و تخصصشان فعالیت کنند، اما در بسیاری موارد نتوانستند موقعیت مناسب پیدا کنند و یا مجبور شدند در مشاغلی پایین‌تر از سطح تحصیلاتشان کار کنند.

تصویر آمریکایی از بحران کار و اشتغال در ایران

اسناد لانه جاسوسی آمریکا وضعیت بیکاری را بسیار دقیق نشان می‌دهند. بر اساس این اسناد، علی‌رغم رشد و توسعه اقتصادی ایران در آن دوره، نرخ بیکاری در شهرها که مهاجران روستایی به آن‌ها هجوم می‌آوردند، به ۱۲ درصد نیروی کار رسید. اقتصاد کشور باعث شد برخی افراد توانایی تحرک اجتماعی پیدا کنند، اما هیچ نشانه‌ای از کاهش شکاف میان فقیر و ثروتمند دیده نمی‌شد.

 همچنین با توجه به تولید ناخالص ملی سرانه حدود ۴۰۰ دلار در سال، ایران هنوز جزو کشورهای توسعه‌نیافته محسوب می‌شد.در مجموع، اصلاحات ارضی و برنامه‌های نوسازی، به جای کاهش بیکاری، بخش قابل توجهی از مردم، از کشاورزان تا نخبگان، را به تجربه بیکاری و محدودیت‌های شغلی واداشت. اسناد آمریکایی این واقعیت‌ها را به‌خوبی ثبت کرده و تصویری روشن از وضعیت اقتصادی و اجتماعی ایران در دوره پهلوی ارائه می‌دهند.