از کوخ نشینی تا کاخ نشینی

زندگی فریده قطبی، مادر فرح دیبا، نمونه‌ای از تغییر اجتماعی ناگهانی در ایران دوران پهلوی دوم است. او که در خانواده‌ای معمولی در گیلان متولد شد و سال‌های اولیه زندگی‌اش با سختی و محدودیت گذشت، با ازدواج دخترش فرح با محمدرضا پهلوی مسیر زندگی‌اش دگرگون شد. این ازدواج، نقطه عطفی بود که خانواده دیبا را از جایگاه متوسط اجتماعی به یکی از شاخص‌ترین خاندان‌های دربار رساند.پس از پیوند فرح با شاه، خانواده دیبا وارد کاخ‌ها شد و با دسترسی به امکانات ویژه، امتیازات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی فراوانی به دست آورد. فریده دیبا، پیش از ورود به دربار، زندگی پرمرارت و محرومیتی را تجربه کرده بود، اما این تغییر موقعیت، او را در مسیر زندگی اشرافی قرار داد. حمایت خانواده، به ویژه برادرش، در تثبیت جایگاه جدیدش نقش مؤثری داشت و او توانست از زندگی محرومانه به زندگی پرزرق‌وبرق کاخ‌های سلطنتی برسد.

زنان دربار و قدرت پشت پرده

فریده دیبا با ورود به دربار، نفوذ قابل توجهی پیدا کرد و ریاست چندین نهاد خیریه و مؤسسه اجتماعی را بر عهده گرفت. از جمله مناصب او می‌توان به قائم‌مقام بنگاه حمایت مادران و نوزادان، قائم‌مقام مرکز طبی کودکان، عضو شورای عالی مرکز طبی کودکان، و قائم‌مقام سازمان ملی انتقال خون ایران اشاره کرد. او از این موقعیت برای گسترش نفوذ اقتصادی و سیاسی خانواده استفاده کرد و با حمایت دخترش فرح، دایره تأثیرگذاری خود را در دربار و حکومت پهلوی گسترش داد.زندگی فریده دیبا در این دوران با ریخت‌وپاش‌های گسترده همراه بود. او کاخ‌های متعدد در داخل و خارج از ایران ساخت، سفرهای خارجی پرهزینه انجام داد و هدایای گران‌قیمت به سران کشورها اهدا می‌کرد. این سبک زندگی، هرچند تحت حمایت فرح بود، بازتاب‌دهنده رویکرد اشرافی و هزینه‌های افسارگسیخته دربار بود. اسناد و خاطرات نشان می‌دهد که حتی مقامات مالی دربار نیز گاهی از این هزینه‌ها شگفت‌زده می‌شدند و اعتراض می‌کردند، اما فریده دیبا با تکیه بر نفوذ دخترش به اقدامات خود ادامه می‌داد.

میراث جنجالی دیبا

گسترش امتیازات و منابع در دست فریده دیبا، ضمن افزایش نفوذ سیاسی و اجتماعی او، باعث ناکارآمدی بخشی از دستگاه‌های اداری و حیف‌ومیل گسترده منابع ملی شد. تلاش‌های او برای افزایش عناوین و نشان‌های درباری، ساخت کاخ‌های شخصی و مدیریت سازمان‌های خیریه، همه نمونه‌هایی از استفاده شخصی و خانوادگی از امکانات دولتی بودند. این رویه، علاوه بر تضییع منابع ملی، نارضایتی عمومی را نیز تشدید کرد.پیش از انقلاب ۱۳۵۷، فریده دیبا با خارج کردن ارز و سرمایه از کشور، به همراه دختر و نوه‌هایش در آمریکا ساکن شد و همچنان از درآمدهای دربار بهره می‌برد. او تا پایان عمر، با زندگی در رفاه و امنیت مالی، ادامه داد. کاخ‌های متعدد، خانه‌های اروپایی و سفرهای پرهزینه، بخش مهمی از میراث جنجالی خانواده دیبا را شکل دادند.مرگ فریده دیبا در نوامبر ۲۰۰۰ میلادی در پاریس پایان‌بخش این فصل از تاریخ خاندان دیبا بود. زندگی او، از یک سو، نمونه تغییرات ناگهانی اجتماعی و قدرت زنان در دربار پهلوی بود و از سوی دیگر، مصداقی از هزینه‌های شخصی و حیف‌ومیل منابع ملی که انتقادات زیادی را برانگیخت.