ارس؛ منطقه آزادی که می‌تواند مقصد گردشگری قفقاز شود؟

بازار تبریز آنلاین - موسی‌ کاظم‌زاده :   منطقه آزاد ارس را سال‌ها بیشتر با تجارت، مرز، صنعت و مبادلات اقتصادی شناخته‌ایم؛ اما امروز تصویری که از ارس در حال شکل‌گیری است، می‌تواند فراتر از یک منطقه تجاری باشد. قرار گرفتن ارس در نقطه اتصال ایران به قفقاز، برخورداری از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی، ظرفیت‌های ژئوپارک، رودخانه ارس، کلیساهای تاریخی و طبیعت منطقه، این پرسش را جدی‌تر کرده است که آیا ارس می‌تواند از یک مقصد سفر داخلی به یکی از مقصدهای گردشگری قفقاز تبدیل شود؟

این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که تحولات اخیر ارس را کنار هم بگذاریم. بر اساس اعلام مسئولان منطقه آزاد ارس، این منطقه در سال ۱۴۰۴ رتبه نخست کشور را در میان مناطق آزاد در حوزه فعالیت‌های فرهنگی و گردشگری کسب کرده و در ارزیابی برگزاری رویدادها و آیین‌های نوروزی سال ۱۴۰۵ نیز جایگاه نخست مناطق آزاد را به دست آورده است. از سوی دیگر، عضویت ارس در سازمان جهانی گردشگری و قرار گرفتن ژئوپارک ارس در مراحل نهایی ارزیابی بین‌المللی، ظرفیت تازه‌ای برای معرفی این منطقه در سطح فرامرزی ایجاد کرده است.

اما عضویت در یک نهاد بین‌المللی یا برگزاری رویدادهای گردشگری، به‌تنهایی مقصد گردشگری نمی‌سازد. مقصد زمانی شکل می‌گیرد که جاذبه، زیرساخت، خدمات، دسترسی، روایت گردشگری و بازار هدف در کنار یکدیگر قرار گیرند. از همین منظر، مهم‌ترین مسئله ارس در مرحله جدید، نه اثبات برخورداری از جاذبه، بلکه تبدیل این جاذبه‌ها به یک تجربه منسجم و قابل عرضه به گردشگران داخلی و خارجی است.

ارس از این نظر مزیتی دارد که بسیاری از مقاصد گردشگری از آن برخوردار نیستند؛ در این منطقه، تاریخ، طبیعت، مرز و تجارت در یک جغرافیای مشترک کنار هم قرار گرفته‌اند. جلفا و آثار تاریخی آن، کلیساهای تاریخی، رود ارس، طبیعت ارسباران، ژئوپارک و ظرفیت‌های فرهنگی منطقه می‌توانند در قالب یک بسته گردشگری واحد تعریف شوند. در چنین الگویی، گردشگر نباید صرفاً برای دیدن یک جاذبه وارد ارس شود و پس از چند ساعت منطقه را ترک کند؛ بلکه باید دلیلی برای ماندن، تجربه‌کردن و بازگشت دوباره داشته باشد.

این نقطه، همان جایی است که زیرساخت اهمیت پیدا می‌کند. مسئولان منطقه آزاد ارس اعلام کرده‌اند که طی ۱۶ ماه گذشته حدود هزار تخت و واحد به ظرفیت پذیرش منطقه اضافه شده و دو هتل جدید نیز در مراحل نهایی قرار دارند. همچنین در هفته دولت امسال، ۱۶ پروژه عمرانی، زیربنایی، فرهنگی، آموزشی، ورزشی، گردشگری و صنعتی با مجموع سرمایه‌گذاری ۳ هزار و ۲۰۶ میلیارد تومان به بهره‌برداری رسیده و عملیات اجرایی ۱۲ طرح دیگر با اعتبار یک هزار و ۵۵۴ میلیارد تومان آغاز شده است.

این تحولات نشان می‌دهد زیرساخت گردشگری در ارس در حال توسعه است، اما مرحله بعد باید به کیفیت خدمات و طراحی محصول گردشگری اختصاص پیدا کند. افزایش تعداد هتل‌ها زمانی اثرگذار خواهد بود که با تورهای تخصصی، راهنمایان حرفه‌ای، حمل‌ونقل مناسب، تبلیغات هدفمند، خدمات چندزبانه، رویدادهای بین‌المللی و بسته‌های سفر متناسب با بازارهای هدف همراه شود.

در این میان، موقعیت مرزی ارس یک فرصت ویژه است. ارس در همسایگی ارمنستان، جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان قرار دارد و همین موقعیت می‌تواند گردشگری را از یک فعالیت صرفاً داخلی به بخشی از دیپلماسی اقتصادی و فرهنگی منطقه تبدیل کند. حتی در ماه‌های اخیر، مدیریت منطقه آزاد ارس بر ضرورت عبور از تجارت ساده و حرکت به سمت شراکت‌های اقتصادی راهبردی با کشورهای همسایه تأکید کرده است.

اگر چنین نگاهی در حوزه گردشگری نیز دنبال شود، ارس می‌تواند به جای آنکه صرفاً مقصد گردشگران ایرانی باشد، برای بازار گردشگران کشورهای همسایه نیز محصول مشخص طراحی کند. گردشگری تاریخی، طبیعت‌گردی، ژئوتوریسم، گردشگری فرهنگی و حتی گردشگری سلامت می‌توانند بخشی از این سبد باشند.

از سوی دیگر، توسعه گردشگری ارس نباید به معنای فشار بیشتر بر طبیعت و میراث تاریخی منطقه باشد. اتفاقاً اگر قرار است ژئوپارک ارس و میراث طبیعی و تاریخی آن به مزیت اقتصادی تبدیل شوند، حفاظت باید همزمان با بهره‌برداری گردشگری پیش برود. مقصد پایدار، مقصدی نیست که فقط گردشگر بیشتری جذب کند؛ مقصدی است که بتواند میان اقتصاد، محیط‌زیست، هویت تاریخی و زندگی جامعه محلی تعادل برقرار کند.

اکنون ارس در نقطه‌ای قرار گرفته که می‌تواند از «منطقه‌ای برای عبور» به «منطقه‌ای برای ماندن» تبدیل شود. مرز، در اینجا فقط خطی برای ورود و خروج نیست؛ می‌تواند نقطه آغاز یک تجربه گردشگری، فرهنگی و اقتصادی باشد.

اگر زیرساخت‌های موجود با یک راهبرد مشخص برای بازارهای گردشگری قفقاز، روایت حرفه‌ای از هویت ارس و سرمایه‌گذاری هدفمند در خدمات تکمیل شود، ارس ظرفیت آن را دارد که جایگاه خود را در نقشه گردشگری شمال‌غرب ایران ارتقا دهد.

مسئله امروز ارس دیگر این نیست که «چه جاذبه‌ای دارد؟»؛ پرسش مهم‌تر این است که «با این جاذبه‌ها چه محصول گردشگری می‌سازد؟» پاسخ به همین پرسش می‌تواند مشخص کند که ارس در سال‌های آینده فقط یک منطقه آزاد اقتصادی باقی می‌ماند یا به مقصدی شناخته‌شده در گردشگری قفقاز تبدیل خواهد شد.

✍️ موسی کاظم‌زاده | بازار تبریز آنلاین