آتش‌سوزی‌های مکرر بازار تبریز؛ میراث جهانی در آتش بی‌تدبیری

بازار تبریز آنلاین - موسی‌ کاظم‌زاده :  هفته گذشته، بار دیگر شعله‌های آتش در بازار تاریخی ایکی‌قاپیلارِ تبریز زبانه کشید. در این حادثه، یک مغازه کوچک لوازم آرایشی که در بافت تاریخی بازار قرار داشت، دچار آسیب شد. بر اساس اعلام مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی تبریز، تیم‌های عملیاتی به سرعت به محل حادثه اعزام شدند و با اقدامات سریع خود موفق به مهار حریق شدند. هرچند که این خبر در نگاه نخست تنها یک حادثه محلی به نظر می‌رسد، اما برای کسانی که با تاریخ و هویت بازار تبریز آشنا هستند، تکرار چنین حوادثی هشداری جدی است. بازار تاریخی تبریز، بزرگ‌ترین بازار مسقف جهان و ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، نه تنها مرکز تجارت و فعالیت اقتصادی بوده بلکه بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی شهر را شکل می‌دهد. هر آتش‌سوزی، حتی اگر کوچک باشد، تهدیدی جدی برای این میراث ارزشمند است و نباید تنها به عنوان یک حادثه عادی تلقی شود.

آتش‌سوزی‌های مکرر در قلب بزرگ‌ترین بازار مسقف جهان

واقعیت این است که آتش‌سوزی‌های مکرر در بازار تبریز، موضوع تازه‌ای نیست. طی دو دهه اخیر بارها بخش‌هایی از بازار دچار حریق شده‌اند. از جمله آتش‌سوزی بزرگ سال ۱۳۹۷ در بخش شمالی بازار که به تخریب بخش قابل توجهی از سقف و مغازه‌ها انجامید، تا حوادث کوچک‌تر اما پی‌درپی در مغازه‌های لوازم خانگی و لوازم آرایشی. بررسی دقیق نشان می‌دهد که تکرار این حوادث دلایل ساختاری و مدیریتی دارد؛ شبکه برق فرسوده، انبارداری غیرایمن و تراکم بالای مغازه‌ها، عدم رعایت استانداردهای ایمنی و نبود برنامه جامع پیشگیری، ترکیبی خطرناک ایجاد کرده است. این مسائل، اگرچه توسط تیم‌های آتش‌نشانی به سرعت کنترل می‌شوند، اما در واقع زنگ خطری برای مسئولان شهری و مدیران میراث فرهنگی است که نشان می‌دهد اقدام پیشگیرانه، نه واکنشی، ضروری است.

بازار تبریز تنها یک مجموعه اقتصادی نیست؛ این بازار، بزرگ‌ترین بازار مسقف جهان و یک شاهکار معماری ثبت شده در فهرست جهانی یونسکو است. معماری پیچیده، گذرگاه‌های سرپوشیده، سقف‌های گنبدی و فضاهای تجاری کوچک، همه عناصر تاریخی و فرهنگی را در دل خود جای داده‌اند. وقتی آتش‌سوزی یک مغازه رخ می‌دهد، تنها سرمایه مالی صاحب مغازه در خطر نیست، بلکه بخشی از تاریخ معماری بازار، هویت جمعی مردم تبریز و حتی ارزش فرهنگی ملی آسیب می‌بیند. آسیب‌های ناشی از آتش، علاوه بر تخریب فیزیکی، پیامدهای روانی برای کسبه، بازدیدکنندگان و شهروندان دارد. نگرانی از تکرار حوادث، کاهش جذب گردشگر و افت اعتماد عمومی به ایمنی بازار، تنها بخشی از اثرات غیرمستقیم این حوادث است.

آتش‌سوزی‌های مکرر، زنگ خطر برای بازار تاریخی تبریز

مدیریت بحران در بازار تاریخی تبریز، اگرچه در برخی موارد موفق بوده، اما ناکافی است. هرچند تیم‌های آتش‌نشانی به سرعت در محل حاضر شدند و اقدام به مهار آتش کردند، این اقدامات همواره واکنشی هستند و پیشگیری جایگاه نخست را ندارد. بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که بسیاری از مغازه‌ها فاقد تجهیزات اولیه ایمنی مانند کپسول آتش‌نشانی و سیستم‌های هشدار دود هستند. علاوه بر این، گذرگاه‌های باریک و تراکم بالای مغازه‌ها مانع از دسترسی سریع آتش‌نشانان به نقاط بحرانی می‌شود. این مشکلات نشان می‌دهد که بدون سرمایه‌گذاری جدی در بازسازی و بهبود ساختاری بازار و آموزش کسبه، هیچ تضمینی برای جلوگیری از تکرار حوادث وجود ندارد.

نکته دیگر که کمتر در رسانه‌ها به آن پرداخته شده، تکرار آتش‌سوزی‌های کوچک است. رسانه‌ها معمولاً تنها حوادث بزرگ را پوشش می‌دهند، در حالی که همین آتش‌سوزی‌های کوچک و پی‌درپی، خطر بزرگ‌تری برای پایداری بزرگ‌ترین بازار مسقف جهان و میراث ثبت شده در یونسکو به حساب می‌آیند. هر شعله‌ای که مهار می‌شود، فرصتی برای بازنگری در سیاست‌ها و استانداردهای ایمنی است. این آتش‌ها پیام‌آور لزوم توجه دائمی به حفاظت از بازار و جلوگیری از خسارات جبران‌ناپذیر هستند.

بازار تبریز و شعله‌های مکرر؛ میراث جهانی در آتش بی‌تدبیری

بازار تبریز باید با نگاه هوشمند و مبتنی بر واقعیت‌های تاریخی و اقتصادی مدیریت شود. استفاده از فناوری‌های نوین برای سیستم‌های هشدار حریق، بازنگری در شبکه برق و لوله‌کشی، آموزش مداوم کسبه و کارکنان، و نظارت مستمر بر رعایت استانداردهای ایمنی، از ضروریات حفاظت از این میراث ارزشمند است. هرچند هزینه‌های چنین اقداماتی بالا به نظر می‌رسد، اما ارزش تاریخی، فرهنگی و اقتصادی بزرگ‌ترین بازار مسقف جهان و میراث ثبت شده جهانی، بیش از هر عدد و رقمی قابل سنجش است. جلوگیری از یک آتش‌سوزی می‌تواند از تخریب صدها مغازه و آسیب به هزاران نفر جلوگیری کند.

به نظر می‌رسد نگاه مسئولان به بازار تبریز باید فراتر از بعد اقتصادی باشد. این بازار نه تنها قلب تجارت شهر بلکه قلب تاریخ و هویت آن است. از دست دادن بخش‌هایی از بازار، از بین رفتن سقف‌های تاریخی یا زخم‌های ناشی از آتش، ضربه‌ای است به حافظه جمعی مردم و میراث فرهنگی ملی.

بنابراین هر تصمیم مدیریتی باید با این دیدگاه اتخاذ شود که حفاظت از بازار، حفاظت از تاریخ و فرهنگ است و هر کوتاهی می‌تواند هزینه‌های غیرقابل جبران به دنبال داشته باشد.

آتش‌سوزی‌های مکرر بازار تبریز؛ میراث جهانی قربانی بی‌تدبیری‌ها

حادثه اخیر در ایکی‌قاپیلار، فرصتی برای یادآوری این ضرورت است. فرصتی برای تأکید بر اقدامات پیشگیرانه، سرمایه‌گذاری در ایمنی و آموزش و فرهنگ‌سازی در میان کسبه و بازدیدکنندگان. بازار تبریز با معماری پیچیده و تاریخ غنی خود، نیازمند توجه ویژه و برنامه‌ای بلندمدت است. تنها در صورتی می‌توان از تکرار این حوادث جلوگیری کرد که اقدامات پیشگیرانه و نگهداری ساختاری، به همان اندازه توجه و اهمیت داده شوند که مهار آتش در لحظه حادثه اهمیت دارد.

در نهایت، می‌توان گفت که هر آتش‌سوزی در بازار تبریز بیش از یک حادثه ساده است؛ این هشداری است به جامعه، مسئولان و رسانه‌ها که حفاظت از بزرگ‌ترین بازار مسقف جهان و میراث ثبت شده در یونسکو، نیازمند اقدام فوری، جامع و مستمر است. سرمایه‌گذاری در ایمنی بازار، حفاظت از تاریخ و امنیت مردم است و کوتاهی در این زمینه، نه تنها خسارت مالی بلکه از دست رفتن هویت تاریخی و فرهنگی شهر را به دنبال خواهد داشت. بازار تبریز، با تمام شکوه و زیبایی خود، باید با هوشمندی و مراقبت ویژه حفظ شود، پیش از آنکه تاریخ در شعله‌های آتش از بین رود.