بازار تبریز؛ میراث جهانی در آتش غفلت

بازار تبریز آنلاین - موسی‌ کاظم‌زاده :  بازار تاریخی تبریز، میراثی هزارساله و بزرگ‌ترین بازار سرپوشیده جهان که در فهرست یونسکو ثبت شده، بار دیگر با شعله‌های آتش روبه‌رو شد. در هفته پایانی مردادماه امسال، دو بار آتش‌سوزی در بخش‌های مختلف این بازار رخ داد؛ نخست در روز دوشنبه در مسیر گرجیلر تا بازار امیر و سپس در روز جمعه در بازار صادقیه که هفت باب مغازه را در خود بلعید. اگرچه مسئولان از مهار سریع حریق سخن گفته‌اند، اما تکرار حادثه در فاصله چند روز نشان می‌دهد ماجرا به‌مراتب جدی‌تر از یک اتفاق ساده است و نمی‌توان با گزارش‌های کلی از کنار آن گذشت.

بازار تبریز تنها یک مرکز خرید نیست؛ قلب تاریخ و هویت این شهر و نقطه اتصال فرهنگ و اقتصاد منطقه است. از دوران جاده ابریشم تا امروز، هزاران نفر در این مجموعه معیشت خود را تأمین کرده‌اند. مارکوپولو در سفرنامه خود از آن یاد کرده و یونسکو آن را به‌عنوان نمونه‌ای بی‌بدیل از معماری و کارکرد بازارهای سنتی ثبت جهانی کرده است. هر آتش‌سوزی در چنین مجموعه‌ای، تهدیدی است برای میراثی که نه‌تنها به تبریز، بلکه به همه ایرانیان و بشریت تعلق دارد.

علت حوادث اخیر را نمی‌توان تنها به «اتفاق» تقلیل داد. پژوهش‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۹ نشان داده‌اند که فرسودگی تأسیسات برق، نبود ابزارهای ایمنی مدرن، کمبود گشت شبانه و ضعف نظارت، عوامل اصلی خطر هستند. هشدارها سال‌ها پیش داده شده، اما تغییر چشمگیری در عمل رخ نداده است. تکرار آتش‌سوزی‌ها، ریشه در مشکلات ساختاری و مزمن دارد که بدون برنامه‌ای جامع حل نخواهد شد.

ابعاد اقتصادی این فجایع نیز جدی است. هر حجره، منبع درآمد یک یا چند خانواده است. در آتش‌سوزی ۲۰۱۹ بیش از ۱۰۰ مغازه آسیب دید، ده‌ها نفر زخمی شدند و خسارتی حدود ۲۰۰ میلیارد ریال بر جای ماند. بسیاری از کسبه بیمه کافی نداشتند و هنوز نتوانسته‌اند به شرایط عادی بازگردند. اکنون پرسش این است: چه تعداد خانواده دیگر قربانی خواهند شد و کدام نهاد مسئولیت مستقیم جبران خسارت را می‌پذیرد؟

دیگر کافی نیست که مسئولان پس از هر حادثه تنها از «بررسی علت» یا «مهار سریع» سخن بگویند. جامعه امروز نیازمند پاسخ‌های شفاف و اقدامات عملی است. پرسش‌هایی همچون اینکه آیا گزارش‌های دقیق آتش‌سوزی‌های گذشته منتشر شده‌اند؟ آیا سیستم برق و تأسیسات بازار بازسازی شده است؟ آیا سامانه‌های هشدار و اطفای حریق مدرن، که سال‌ها وعده نصبشان داده شده، واقعاً فعال‌اند؟ و چرا هنوز از گشت‌های شبانه و آموزش‌های ایمنی خبری نیست؟ این پرسش‌ها باید پاسخی روشن و عملی داشته باشند.

حفاظت از بازار تبریز، بیش از هر چیز، نیازمند تدوین و اجرای یک طرح جامع و فوری است. این طرح باید نوسازی کامل زیرساخت‌های فرسوده برق و تأسیسات بازار را در اولویت قرار دهد، تا ریشه بسیاری از خطرات برطرف شود. در کنار آن، نصب و پایش منظم سامانه‌های هشدار و اطفای حریق پیشرفته می‌تواند سرعت واکنش در برابر حوادث را به‌طور چشمگیری افزایش دهد. آموزش مستمر کسبه در زمینه ایمنی و ایجاد یک صندوق مشترک برای حمایت مالی و جبران خسارت، گامی ضروری در تقویت همبستگی درون بازار است. همچنین، راه‌اندازی گشت‌های شبانه منظم و تدوین پروتکل‌های دقیق مدیریت بحران، می‌تواند به پیشگیری از بروز حوادث و کاهش خسارات احتمالی کمک کند. اجرای چنین برنامه‌ای بدون تأمین بودجه کافی و حمایت حقوقی ممکن نیست؛ بنابراین مجلس و دولت نیز باید در این مسیر نقش‌آفرینی جدی داشته باشند.

نگاهی به تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که حفاظت از بازارهای تاریخی، چالشی صرفاً ایرانی نیست. شهرهایی مانند استانبول و قاهره توانسته‌اند با ترکیب نوسازی زیرساخت‌ها، آموزش فعال کسبه و سرمایه‌گذاری دولت، بازارهای کهن خود را در برابر خطرات ایمن‌تر کنند. بهره‌گیری از این الگوها می‌تواند برای بازار تبریز نیز راهگشا باشد.

بازار تبریز نه تنها میراث یک شهر یا یک استان، بلکه بخشی از هویت ملی و سرمایه فرهنگی جهانی است. اگر امروز سرمایه‌گذاری نکنیم و مدیریت علمی و کارآمد را جایگزین بی‌توجهی نسازیم، فردا نه تنها مغازه‌ها و معیشت‌ها، بلکه بخشی از حافظه تاریخی ما در میان شعله‌ها خواهد سوخت. دو آتش‌سوزی در یک هفته زنگ خطری است که بی‌اعتنایی به آن بهای سنگینی خواهد داشت. پیش از آنکه دیر شود، باید این حقیقت را بپذیریم که حفاظت از بازار تبریز، در حقیقت حفاظت از هویت ایرانی و میراث انسانی است؛ وظیفه‌ای که هیچ کوتاهی در آن پذیرفتنی نخواهد بود.