تبریز؛ از جذب سرمایه تا خلق ارزش، حلقه مفقوده کجاست؟

بازار تبریز آنلاین - موسی‌ کاظم‌زاده :  اقتصاد تبریز امروز بیش از هر زمان دیگری با واژه «سرمایه‌گذاری» گره خورده است؛ از سرمایه‌گذاری صنعتی و توسعه واحدهای تولیدی گرفته تا سرمایه‌گذاری خارجی، پروژه‌های زیرساختی، گردشگری و طرح‌های شهری. آمارهای منتشرشده نیز از جریان قابل توجه سرمایه در آذربایجان‌شرقی حکایت دارد؛ اما پرسش مهم‌تر برای آینده اقتصاد تبریز این نیست که چه میزان سرمایه جذب شده، بلکه این است که این سرمایه تا چه اندازه می‌تواند به «خلق ارزش» تبدیل شود.

در تازه‌ترین گزارش‌های صنعتی آذربایجان‌شرقی، از راه‌اندازی ۴۸۰ واحد صنعتی جدید با سرمایه‌گذاری ۵۲ هزار میلیارد تومان و ایجاد هشت هزار فرصت شغلی در سال جاری خبر داده شده است. همچنین ۵۶۰ واحد صنعتی در مسیر توسعه خطوط تولید و تکمیل سبد محصولات قرار گرفته‌اند که برای ۱۰ هزار نفر اشتغال مستقیم پیش‌بینی شده است. در همین گزارش، وجود سه هزار طرح صنعتی در دست اجرا نیز مطرح شده است. این ارقام، در سطح استان، ظرفیت قابل توجه اقتصاد مولد را نشان می‌دهد و در عین حال اهمیت برنامه‌ریزی برای تبدیل این ظرفیت‌ها به ارزش افزوده، اشتغال پایدار و بازارهای جدید را بیشتر می‌کند.

در خود تبریز نیز نمونه‌های مشخصی از ظرفیت سرمایه‌گذاری وجود دارد. شهرک صنعتی سرمایه‌گذاری خارجی تبریز، طبق گزارش اخیر، ۱۲۰ واحد تولیدی فعال دارد و حدود پنج هزار نفر در آن اشتغال دارند. این مجموعه با وجود محدودیت‌هایی مانند قطعی برق و شرایط ناشی از تحریم‌ها، به فعالیت خود ادامه داده است. این تجربه نشان می‌دهد که تبریز از زیرساخت و سابقه قابل توجهی در جذب و استقرار سرمایه‌گذاری برخوردار است و می‌تواند در مسیر توسعه فعالیت‌های تولیدی و صادراتی نقش بیشتری ایفا کند.

با این حال، سرمایه زمانی برای یک شهر ارزش‌آفرین است که در کنار ایجاد یک واحد تولیدی، شبکه‌ای از تأمین‌کنندگان، شرکت‌های دانش‌بنیان، خدمات تخصصی، نیروی انسانی ماهر، حمل‌ونقل، بازار و صادرات را نیز فعال کند. در واقع، مرحله مهم پس از جذب سرمایه، ایجاد ارتباط میان سرمایه‌گذاری‌های مختلف و شکل‌گیری زنجیره‌های ارزش است؛ زنجیره‌ای که بتواند از ظرفیت‌های موجود، ارزش افزوده بیشتری برای اقتصاد شهر و منطقه ایجاد کند.

از این منظر، مسئله تبریز تنها «جذب سرمایه» نیست؛ بلکه باید به «کیفیت سرمایه» و «مسیر حرکت سرمایه» نیز توجه کرد. سرمایه‌ای که یک پروژه را تکمیل می‌کند با سرمایه‌ای که مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی پیرامون خود ایجاد می‌کند، آثار یکسانی ندارد. یک سرمایه‌گذاری می‌تواند یک واحد اقتصادی ایجاد کند، اما سرمایه‌گذاری متصل به زنجیره تولید می‌تواند زمینه شکل‌گیری مجموعه‌ای از فعالیت‌های مکمل، اشتغال تخصصی، توسعه فناوری و افزایش ظرفیت صادراتی را فراهم سازد.

این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که آذربایجان‌شرقی از موقعیت جغرافیایی و تجاری ویژه‌ای برخوردار است و تبریز می‌تواند نقش مهمی در ارتباط اقتصادی ایران با ترکیه، قفقاز و بازارهای اوراسیا داشته باشد. در روزهای اخیر نیز درباره ظرفیت کریدور ارس و نقش زیرساخت‌های حمل‌ونقلی در توسعه دیپلماسی اقتصادی منطقه بحث شده است. برای کریدورهای ریلی و زمینی کشور حدود ۸۵۰ همت اعتبار مورد نیاز اعلام شده که حدود ۴۰ درصد آن تأمین شده است. چنین ارقامی اهمیت تأمین مالی و تکمیل زیرساخت‌هایی را نشان می‌دهد که می‌توانند مسیر حرکت کالا، سرمایه و تجارت را تسهیل کنند.

تبریز برای تبدیل‌شدن به یک قطب اقتصادی رقابت‌پذیر، نیازمند نگاه جزیره‌ای به سرمایه‌گذاری نیست. کارخانه، شهرک صنعتی، دانشگاه، فرودگاه، راه‌آهن، آزادراه، بازار، گردشگری و خدمات مالی، هر کدام بخشی از یک منظومه اقتصادی هستند. هر اندازه ارتباط میان این بخش‌ها بیشتر شود، امکان تبدیل ظرفیت‌های موجود به ارزش اقتصادی نیز افزایش خواهد یافت.

از سوی دیگر، سرمایه‌گذار پیش از ورود به یک پروژه، مجموعه‌ای از عوامل را در نظر می‌گیرد؛ از دسترسی به زیرساخت و انرژی گرفته تا فرآیندهای اداری، مجوزها، نیروی انسانی، بازار فروش، حمل‌ونقل و امکان توسعه فعالیت. بنابراین تقویت محیط سرمایه‌گذاری و تسهیل مسیر اجرای پروژه‌ها، به اندازه معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری اهمیت دارد. تبریز برای افزایش سهم خود از سرمایه‌های داخلی و خارجی، می‌تواند علاوه بر معرفی ظرفیت‌ها، بر آماده‌سازی بستر مناسب برای تبدیل ایده و سرمایه به پروژه‌های عملیاتی و پایدار تمرکز کند.

عملکرد صنعتی استان در ماه‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که جریان سرمایه‌گذاری همچنان ادامه دارد. در نیمه نخست سال، بیش از ۱۰ همت سرمایه جدید در بخش صنعت جذب شده و حجم سرمایه‌گذاری صنعتی نسبت به مدت مشابه سال قبل ۶۳ درصد افزایش یافته است.

همچنین ۵۵ واحد تولیدی جدید با سرمایه‌گذاری بیش از ۴.۱ همت و اشتغال ۹۷۶ نفر به بهره‌برداری رسیده و ۶۳ واحد نیز با ۶.۶ همت سرمایه‌گذاری در مسیر توسعه قرار گرفته‌اند. این آمارها نشان می‌دهد که ظرفیت سرمایه‌گذاری و تولید در استان وجود دارد و مرحله مهم بعدی، تقویت پیوند میان این سرمایه‌گذاری‌ها و سایر بخش‌های اقتصاد است.

تبریز امروز به نقشه‌ای روشن برای «خلق ارزش از سرمایه» نیاز دارد؛ نقشه‌ای که در آن برای هر سرمایه‌گذاری تنها رقم سرمایه و تعداد اشتغال مورد توجه نباشد، بلکه ارزش افزوده، بازار هدف، ظرفیت صادرات، ارتباط با تولیدکنندگان محلی، استفاده از فناوری، ارتباط با دانشگاه و شرکت‌های دانش‌بنیان و اثرگذاری آن بر اقتصاد منطقه نیز دیده شود.

حلقه مفقوده شاید همین‌جا باشد؛ فاصله میان «سرمایه جذب‌شده» و «ارزش خلق‌شده». تبریز ظرفیت سرمایه‌گذاری دارد، تجربه صنعتی دارد و از موقعیت جغرافیایی و اقتصادی قابل توجهی برخوردار است؛ اما گام بعدی، تبدیل این ظرفیت‌ها به یک زنجیره به‌هم‌پیوسته اقتصادی است. شهری که سرمایه جذب می‌کند، زمانی مسیر توسعه را با قدرت بیشتری طی خواهد کرد که سرمایه به تولید متصل شود، تولید زنجیره ایجاد کند، زنجیره اشتغال و صادرات را تقویت کند و در نهایت، آثار این فرآیند در رشد اقتصادی و زندگی شهروندان دیده شود.

اکنون شاید بهتر باشد در کنار پرسش «تبریز چقدر سرمایه جذب کرده است؟»، پرسش دیگری نیز مطرح شود: «تبریز با این سرمایه چه ارزش تازه‌ای برای آینده خود می‌سازد؟» پاسخ به این پرسش می‌تواند نگاه به سرمایه‌گذاری را از صرفاً شمارش ارقام، به سمت سنجش دستاوردها و کیفیت توسعه هدایت کند؛ مسیری که در نهایت، سرمایه را به موتور خلق ارزش و توسعه پایدار تبریز تبدیل خواهد کرد.

✍️ موسی کاظم‌زاده | بازار تبریز آنلاین