تاریخ سیاه یک سلطنت

بازار تبریز آنلاین - موسی‌ کاظم‌زاده :  دوران رضاشاه پهلوی، نمایشی از مدرنیته به قیمت جان و خاک ایران است. این دوره، نه تنها سرشار از تلاش‌های ظاهری برای توسعه، بلکه صحنه‌ای تاریک از سرکوب، تبعید، قتل، و تاراج فرهنگی بود که هنوز در حافظه تاریخی مردم ایران زنده است. هر اقدام «مدرن» با هزینه‌ای انسانی و ملی همراه بود و درس عبرتی شد برای هر زمانه که توسعه بدون عدالت و احترام به هویت ملی، به فاجعه می‌انجامد.

دوران حکومت رضاشاه پهلوی، نماد تلاش‌های گسترده برای مدرنیزه‌سازی ایران بود، اما این مسیر با سایه‌ای سنگین از سرکوب، ظلم و تبعید همراه شد. قتل‌ها، مصادره زمین‌ها، غارت آثار تاریخی و تضعیف هویت ملی، یادآور روزهایی است که هزینه‌های انسانی و سرزمینی مدرنیته در ایران به اوج رسید.در این دوره، بخش‌هایی از خاک ایران به همسایگان واگذار شد: رشته‌کوه‌های آرارات به ترکیه، دهکده فیروزه در خراسان شمالی به روسیه و اراضی امروز ترکمنستان از ایران جدا شدند. امضای قرارداد ننگین سعدآباد با عراق، ترکیه و افغانستان، بخش‌های مهمی از کشور را از دست ایران خارج کرد و اروند رود به عراق سپرده شد؛ اقدامی که سال‌ها بعد پیامدهای فاجعه‌آمیزی در جنگ تحمیلی بر جای گذاشت. علاوه بر این، مناطق «بولاغ‌باشی»، «جوزر» و «قوری‌گل» به ترکیه واگذار شد و روستاهای «سیرو» و «سرتیک» و مراتع متعلق به کردهای جیکانلو نیز از ایران جدا شدند. دشت ناامید در سیستان به مساحت سه هزار کیلومتر مربع در سال ۱۳۱۷ از دست رفت و بخشی از هویت ملی ایران تضعیف شد.

تاریکی دوران رضاشاه پهلوی

سرکوب داخلی در این دوران بی‌سابقه بود. بیش از ۲۴ هزار نفر کشته یا تبعید شدند و زمین‌های بیش از ۲۱۶۷ روستا به نام رضاشاه مصادره شد. کسانی که از واگذاری زمین‌های خود سر باز زدند، با مرگ مواجه شدند؛ حتی با روش‌های وحشیانه‌ای مانند «آمپول هوا». ممنوعیت عزاداری امام حسین (ع)، شهادت روحانیون شاخص همچون شهید مدرس، قتل و تبعید شاعران و روشنفکرانی چون فرخی یزدی، میرزاده عشقی و واعظ قزوینی و تبعید نقاش برجسته کمال‌الملک، جلوه‌ای از سیاست‌های سرکوبگرانه و ضد فرهنگی بود. حادثه مسجد گوهرشاد نیز، با بیش از ۱۵۰۰ کشته و مجروح، عمق خفقان حکومت رضاشاه را نمایان کرد.حتی در حوزه نظامی، ارتش تازه‌تأسیس او توان مقاومت در برابر اشغالگران را نداشت و ناکامی نظامی رضاشاه، منجر به تبعید خفت‌بار او شد. عشایر ایران نیز قربانی قلع و قمع و تبعید شدند. در حوزه فرهنگی، رضاشاه با اعطای اجازه به باستان‌شناسان آمریکایی برای کاوش در تخت جمشید، بخش مهمی از میراث ملی و تاریخی ایران را از دست داد و بخشی از هویت تاریخی کشور به یغما رفت.

مدرنیته در سایه ظلم

پرونده رضاشاه، ترکیبی از سیاست‌های سرزمینی اشتباه، سرکوب داخلی، نقض حقوق بشر و تاراج فرهنگی است. او با شعار مدرنیته، بخش بزرگی از خاک و هویت ایران را از دست داد و جامعه ایرانی را با فجایع انسانی، فرهنگی و مذهبی مواجه کرد. تاریخ نشان می‌دهد توسعه و قدرت بدون رعایت عدالت، حقوق مردم و احترام به فرهنگ ملی، می‌تواند به قیمت نابودی هویت ملی و اجتماعی تمام شود.دوران رضاشاه یادآور این واقعیت است که مدرنیزه‌سازی باید همواره با رعایت حقوق مردم، حفظ سرزمین و صیانت از فرهنگ ملی همراه باشد. هر غفلت در این مسیر، خاطره‌ای تلخ و پرهزینه در تاریخ بر جای می‌گذارد؛ پرونده‌ای سراسر تاریک، که نه تنها یادآور فاجعه‌های گذشته، بلکه درسی عبرت‌آموز برای آینده ایران است.