ارس؛ از منطقه آزاد تا دروازه اقتصادی ایران به قفقاز

بازار تبریز آنلاین - موسی‌ کاظم‌زاده : منطقه آزاد ارس در ماه‌های اخیر بیش از هر زمان دیگری در کانون بحث‌های اقتصادی، ترانزیتی و گردشگری شمال‌غرب کشور قرار گرفته است؛ از توسعه کریدورهای ارتباطی و برنامه ایجاد هاب لجستیکی جلفا و نوردوز گرفته تا جذب سرمایه، توسعه واحدهای تولیدی، گسترش گردشگری و تلاش برای تقویت ارتباط اقتصادی با کشورهای همسایه. مجموعه این تحولات یک واقعیت مهم را نشان می‌دهد: ارس دیگر صرفاً یک منطقه آزاد تجاری نیست و می‌تواند در صورت تکمیل زیرساخت‌ها و ایجاد پیوند میان ظرفیت‌های مختلف، به یکی از دروازه‌های مهم اقتصاد ایران به قفقاز و بازارهای پیرامونی تبدیل شود.

در تازه‌ترین اظهارات مدیرعامل سازمان منطقه آزاد ارس، ایجاد مراکز لجستیکی جلفا و نوردوز در دستور کار قرار گرفته و ظرفیت ارس برای ایفای نقش در کریدورهای شمال ـ جنوب و شرق ـ غرب مورد تأکید قرار گرفته است. هم‌زمان، ۲۸۳ واحد تولیدی فعال و ۱۹۲ واحد تولیدی در حال ساخت در منطقه اعلام شده و هدف‌گذاری برای حرکت از تولید صرف به سمت تولید صادرات‌محور و حضور در بازارهای قفقاز، کشورهای مشترک‌المنافع و اوراسیا مطرح شده است.

این اعداد و برنامه‌ها مهم‌اند، اما اهمیت واقعی آنها زمانی آشکار می‌شود که ارس بتواند میان «تولید»، «حمل‌ونقل»، «تجارت»، «سرمایه‌گذاری» و «گردشگری» یک زنجیره واقعی ایجاد کند. منطقه‌ای که تولید می‌کند اما مسیر سریع و کم‌هزینه برای صادرات ندارد، بخشی از ظرفیت خود را از دست می‌دهد؛ منطقه‌ای که مرز و پایانه دارد اما ارزش افزوده‌ای در مسیر عبور کالا ایجاد نمی‌کند، بیشتر محل عبور خواهد بود تا مقصد اقتصادی؛ و منطقه‌ای که گردشگر دارد اما اقامت، حمل‌ونقل، خدمات و محصولات گردشگری آن متناسب با این ظرفیت توسعه نیافته باشد، نمی‌تواند از گردشگری به عنوان یک صنعت پایدار بهره کافی ببرد.

از این منظر، مهم‌ترین مسئله امروز ارس شاید دیگر جذب پروژه‌های بیشتر نباشد، بلکه تکمیل زنجیره ارزش پروژه‌ها و ظرفیت‌های موجود باشد. اگر مرکز لجستیکی جلفا و نوردوز در کنار شبکه ریلی، پایانه‌های مرزی، شهرک‌های صنعتی و واحدهای تولیدی قرار گیرد، ارس می‌تواند از یک مسیر عبور کالا به نقطه‌ای برای انبارش، بسته‌بندی، فرآوری، توزیع و صادرات تبدیل شود. این تغییر، تفاوت میان «ترانزیت» و «خلق ارزش» است.

در حوزه تولید نیز همین منطق باید دنبال شود. ارس ظرفیت قابل توجهی در بخش صنعت و کشاورزی دارد و توسعه گلخانه‌ها و صنایع فرآوری می‌تواند زمینه شکل‌گیری زنجیره‌های جدید اقتصادی را فراهم کند. بر اساس اظهارات اخیر مدیریت منطقه، حدود ۲۶۰ هکتار گلخانه فعال و ۲۵۰ هکتار گلخانه در حال ساخت است و تکمیل زنجیره تولید، فرآوری و بسته‌بندی از اهداف اعلام‌شده است.

در کنار اقتصاد صنعتی و لجستیکی، گردشگری نیز می‌تواند ضلع سوم این معادله باشد. عضویت ارس در سازمان جهانی گردشگری، پیگیری ارزیابی ژئوپارک جهانی ارس و افزایش ظرفیت اقامتی منطقه، فرصت‌هایی هستند که می‌توانند ارس را از یک مقصد عمدتاً عبوری به مقصدی برای اقامت و تجربه گردشگری تبدیل کنند. طبق اعلام معاون فرهنگی، اجتماعی و گردشگری سازمان منطقه آزاد ارس، طی ۱۶ ماه گذشته هزار تخت یا واحد به ظرفیت پذیرش منطقه اضافه شده و دو هتل جدید نیز در مراحل نهایی قرار دارند.

اما همه این ظرفیت‌ها زمانی به نتیجه می‌رسند که در یک نقشه راه واحد قرار گیرند. ارس نباید مجموعه‌ای از پروژه‌های جدا از هم باشد؛ باید یک «اکوسیستم اقتصادی» باشد که در آن جاده به ریل، ریل به پایانه، پایانه به صنعت، صنعت به صادرات و گردشگری به خدمات محلی متصل شود.

تحولات اخیر در مرز نوردوز و بحث تسهیل تجارت ایران و ارمنستان نیز اهمیت این نگاه را بیشتر کرده است. ارس در نقطه‌ای قرار دارد که می‌تواند در مناسبات اقتصادی ایران با قفقاز نقش مهمی ایفا کند؛ اما استفاده از این موقعیت جغرافیایی، صرفاً با داشتن مرز امکان‌پذیر نیست. زیرساخت، سرعت تشریفات، کیفیت خدمات، ثبات مقررات، دسترسی ریلی و جاده‌ای و توان جذب سرمایه‌گذار، عواملی هستند که می‌توانند مزیت جغرافیایی را به مزیت اقتصادی تبدیل کنند.

امروز شاید مهم‌ترین پرسش درباره ارس این نباشد که «چه ظرفیت‌هایی دارد؟»؛ این ظرفیت‌ها کم نیستند. پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان این ظرفیت‌ها را به یکدیگر متصل کرد تا ارزش بیشتری برای ارس، آذربایجان‌شرقی و اقتصاد ایران ایجاد شود؟

ارس در نقطه‌ای قرار گرفته که می‌تواند از یک منطقه آزاد تجاری به یک گره مهم اقتصادی در شمال‌غرب کشور تبدیل شود. تحقق این هدف اما نیازمند نگاه زنجیره‌ای، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک، تسهیل تجارت، حمایت از تولید صادرات‌محور و پیوند واقعی صنعت و گردشگری است.

اگر این حلقه‌ها به هم متصل شوند، ارس تنها «دروازه ورود و خروج کالا» نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند به دروازه خلق ارزش، سرمایه‌گذاری و ارتباط اقتصادی ایران با قفقاز و اوراسیا تبدیل شود.

✍️ موسی کاظم‌زاده | بازار تبریز آنلاین